Spaanse aak

Acer campestre
Zeepboomfamilie (Sapindaceae)

CC-BY 2.0 rechten : S. Rae

(Alle credits en de rechten van de Wikipedia bron zijn van toepassing)

Spaanse aak of veldesdoorn (Acer campestre) is een plantensoort uit de zeepboomfamilie (Sapindaceae). Het is een traaggroeiende soort die 200–300 jaar oud kan worden.

Etymologie

De botanische geslachtsnaam Acer komt van het Latijnse acer, dat te vertalen is als 'scherp' of 'gepunt'. Hoogstwaarschijnlijk betreft dit een verwijzing naar de bladeren van de meeste esdoornsoorten, waarbij de bladlobben vaak puntige vormen hebben, alhoewel Spaanse aak dat juist niet heeft. Soms wordt gesteld dat de geslachtsnaam misschien (ook) verwijst naar het gebruik van het hout van esdoornsoorten. Hun hout werd namelijk vaak gebruikt voor het maken van scherpe of gepunte objecten zoals speren. De soortaanduiding campestre is afgeleid van het Latijnse campus, dat 'veld' of 'vlakte' betekent. Dit verwijst mogelijk naar het eertijdse gebruik van deze soort in perceelafscheidende heggen en houtwallen tussen vooral wei-, hooi- en akkerlanden.

Waar het woord 'Spaanse' in de Nederlandse triviale naam van de soort vandaan komt is onbekend. 'Aak' is afgeleid van het Latijnse acer, waar zoals eerder genoemd ook de botanische geslachtsnaam Acer naar refereert. De andere Nederlandse triviale naam 'veldesdoorn' verwijst naar het voornoemde gebruik van deze soort in houtige aanplant om de grenzen van open percelen te markeren.

Determinatie

Spaanse aak is een bladverliezende plant die groeit als struik of boom. De meeste bomen bereiken een hoogte van ± 10 m, maar in uitzonderlijke gevallen kunnen ze de 25 m bereiken. De breedte kan oplopen tot ± 10 m. De koepelvormige, scherp begrensde kroon maakt een dichte en donkere indruk. Het komt regelmatig voor dat er duidelijk meer dan één hoofdstam wordt gevormd. De stam en takken zijn kronkelig. De plant vormt veel korte twijgen, die sterk aan het uiteinde van de takken zijn geconcentreerd. Als struik valt op dat de plant vaak sterk vertakt is, maar zonder de ondoordringbare structuur te vormen zoals veel doornstruiken dat doen, die bijna altijd in de nabijheid van Spaanse aak te vinden zijn. De soort vormt een dikke schors die gegroefd en kurkachtig is. De takken zijn olijfgroen tot geelbruin en jonge takken zijn lichtbehaard. Jonge twijgen zijn groen tot grijsbruin met lichtgrijze barstjes, en zijn glanzend en aan het uiteinde iets behaard. Aan de wat oudere twijgen vindt men kurklijsten. Oudere schors is donkerbruin met oranje strepen en heeft een netwerk van fijne groeven met daartussen kleine schilfers. De bladlittekens zijn sikkelvormig en samenstotend met drie sporen. Het bladkussentje is iets verheven. Het merg is wit en rond met kleine uitsteeksels.

De bladeren van Spaanse aak zijn veel kleiner dan van andere esdoornsoorten en bestaat uit drie of vijf lobben, die golvend en stompgepunt zijn. De lobben zijn matgroen van kleur en aan de onderzijde behaard. De hoofdnerf is lichter van kleur en de bladsteel bevat melksap. In de herfst heeft Spaanse aak een goudgele herfstkleur, maar kan in Zuid-Limburg ook rood zijn.

De soort is is meestal eenhuizig, soms tweehuizig, met in aanleg tweeslachtige bloemen die echter functioneel eenslachtig zijn. De bloeitijd loopt van mei tot juni, tegelijkertijd met of net na het verschijnen van de bladeren. De bloeiwijze omvat een rechtopstaande tuil. De bloemen zijn vrij klein, onopvallend en groengeel van kleur. Ze hebben vijf kroonblaadjes. De vrucht is een gevleugelde noot (samara). Het bestaat uit twee zaden waarbij de vleugeltjes in elkaars verlengde liggen.

Gelijkende taxa

In de winter kan Spaanse aak verward worden met gladde iep, die zeer gelijkende kurklijsten vormt en ook nog eens in hetzelfde milieu kan voorkomen. In tegenstelling tot gladde iep zijn de knoppen van Spaanse aak tegenoverstaand en rood van kleur. Spaanse aak onderscheidt zich gemakkelijk van gewone esdoorn en Noorse esdoorn doordat haar lobben geen scherpe punt hebben en doordat de vruchtvleugels in elkaars verlengde groeien.

Ecologie

Spaanse aak komt voor op eutrofe tot mesotrofe, droge tot matig vochtige, basische tot circumneutrale bodems. Van nature staat ze vooral op vocht- en kalkhoudende leemgronden. De soort komt voor op zonnige tot beschaduwde standplaatsen; opvallend is dat ze voor de kieming zeer beschaduwde plekken verdraagt. Het duurt achttien maanden voordat de zaden ontkiemen. Ze is ietwat vorstgevoelig en vertoont daarom in het wild ruwweg een voorkeur voor hellingbossen met een expositie op het zuiden. Voorts is Spaanse aak goed bestand tegen harde wind, luchtvervuiling, strooizout en zware snoei. De soort wordt aangetroffen in loofstruwelen (vooral in heggen en mantelvegetatie) en in loofbossen.

De soort doet dienst als drachtplant vanwege haar nectar- en pollenrijke bloemen, die vaak druk worden bezocht door bijen en andere insecten. In Nederland is de soort de enige waardplant van de spaanse-aakvouwmot. Op de bladeren van Spaanse aak kunnen rode, pukkelvormige gallen gevonden worden van de spaanse-aakknobbelmijt en de esdoornnerfhoekmijt, die haar ook als waardplant gebruiken. De vruchten van de plant worden gegeten door onder andere de appelvink en de groenling.

De schors van Spaanse aak is van nature eutroof alsmede niet-zuur, en kan meer epifyten huisvesten dan de andere inheemse esdoornsoorten. Dikwijls vormt de schors van Spaanse aak een substraat voor epifytische vegetatie uit de klasse van haarmutsen en vingermossen.

Levende exemplaren van Spaanse aak zijn vatbaar voor schimmels waaronder spaanse-aakmeeldauw, esdoornmeeldauw en verwelkingsziekte. Op stervend houtweefsel waarin nog veel suikers aanwezig zijn komt gewoon meniezwammetje vaak massaal voor.

Syntaxonomie

In de syntaxonomie staat Spaanse aak binnen de struweelformatie te boek als kensoort voor de sleedoorn-orde.

Verspreiding

Het natuurlijke verspreidingsgebied van Spaanse aak strekt zich met uitzondering van het noorden uit over heel Europa, met uitstralingen tot in Zuidwest-Azië en Noord-Afrika. Ze is wellicht de eerste esdoornsoort die op eigen kracht België en Nederland bereikt heeft na de laatste ijstijd. Archeobotanische vondsten dateren van 7000 BP. De soort is nu zeldzaam als autochtone boom in Nederland, maar komt in Vlaanderen veelvuldig voor in de zuidelijke leemstreken.

Toepassingen

Van oudsher werd Spaanse aak vaak aangeplant in de buurt van boerderijen en als hakhout beheerd. Ook werd zij veelvuldig in hagen en heggen aangeplant die de perceelsgrenzen markeerden. In de Vlaamse Ardennen werd de soort ook vaak als knotboom gebruikt. Het hout is zeer hard werd veel gebruikt om kleine gereedschappen, stelen en speren van te maken. Doordat de schors niet afvalt werden traditioneel zitstokken voor hoenderhokken van de takken gemaakt. Hierdoor werden de poten niet koud en hadden de kippen een goede houvast. Vermoedelijk diende het loof in tijden van schaarste ook als voedsel voor vee. Spaanse aak leverde ook brandhout van goede kwaliteit.

Tegenwoordig wordt Spaanse aak ook vaak toegepast als bosplantsoen in de openbare ruimte. Hier wordt de soort aangetroffen als (heg)struik of boom. Mede door het snel verterende blad wordt zij toegepast als een bodemverplegende soort. Voorts wordt Spaanse aak ook veel in als lage heg langs wegen in steden aangeplant. De soort is namelijk goed bestand tegen luchtvervuiling, zware snoei en strooizout. Ze is goed geschikt om in dichte, regelmatige vormen te worden geknipt.

Cultivars

Er bestaan ongeveer 30 cultivars van Spaanse aak, gekweekt voor het blad, de habitus, of beide.

A. campestre 'Elsrijk': (heeft een kleine, piramidale boom)
A. campestre 'Queen Elizabeth' (wordt 10–12 m hoog met een breed ovalen tot breed eivormige kroon; de donkergroene bladeren met afgeronde lobben hebben een gele herfstkleur)
A. campestre 'Red Shine' (wordt 8–12 m hoog met een smalle, piramidale kroon; de bladonderzijde is donkerder dan bij de soort)
A. campestre 'Royal Ruby' (heeft bladeren met een rode gloed)
A. campestre 'Marjolein'