Aleppoden

De Aleppoden (Pinus halepensis) is een plantensoort in de dennenfamilie (Pinaceae). De boom groeit in de warmere en drogere streken van het Middellandse Zeegebied en floreert op kalkhoudende heuvels en rotsachtige grond.

In Nederland staat de Aleppoden in de Botanische Tuinen Universiteit Utrecht, het Pinetum Quatrebras in Groningen, Pinetum Blijdenstein in Hilversum en Von Gimborn Arboretum in Doorn.

Beschrijving

De Aleppoden is een boomvormende, groenblijvende conifeer die een hoogte kan bereiken van tien tot ongeveer twintig meter, en zelden tot 25 meter. De kroon is smal als de boom nog jong is, maar wordt met de jaren meer koepelvormig. Bomen uit de hooglanden van Euboea en Elanis behouden ook op volwassen leeftijd een smalle kroon en fijne takken; exemplaren van deze herkomst bereiken een stamdiameter op borsthoogte van 70 tot 80 centimeter. De stevige, meestal kromme stam draagt gedraaide takken. Onder optimale groeiomstandigheden is de stam wel recht. Het uiterlijk van de schors varieert afhankelijk van de herkomst van de boom. In Oost-Europa is de schors gegroefd, ruw en donkerbruin; in Noord-Afrika is deze glad en lichtbruin tot wit; in Marokko is de schors schilferig; en in West-Europa varieert deze van glad tot gegroefd. Jonge twijgen hebben aanvankelijk een bruingroene schors, die later asgrijs kleurt.

De knoppen zijn roodbruin, cilindrisch en circa een centimeter lang. De slanke, buigzame naalden zijn negen tot vijftien centimeter lang. Ze zijn groen en staan meestal in paren. De naalden groeien in paren aan kortloten; ze zijn lichtgroen en 7 tot 15 centimeter lang. Ze zijn 0,4 tot 0,6 millimeter dik en 0,6 tot 1,0 millimeter breed, en variëren van recht tot licht gedraaid. De randen zijn voorzien van 40 tot 60 kleine tandjes per centimeter. De naalden blijven twee jaar aan de boom zitten. Op dwarsdoorsnede zijn bij jonge bomen twee marginale harskanalen zichtbaar, en bij oudere bomen drie tot acht. De naaldscheden zijn tot 6,2 millimeter lang en blijven aanwezig totdat de naalden afvallen.

De kegelvrucht is helder roodachtig bruin, puntig of eivormig. De kegels blijven meerdere jaren aan de boom hangen, aan korte steeltjes.

De bloei vindt plaats tussen maart en april, afhankelijk van de locatie. De eerste vrouwelijke kegels kunnen zich al op driejarige leeftijd vormen, terwijl mannelijke kegels meestal een jaar later verschijnen. Mannelijke kegels zijn aanvankelijk groen en kleuren geel bij rijpheid. Vrouwelijke kegels zijn eerst paarsrood en kleuren rood tijdens de bloei. Aanvankelijk staan ze rechtop op een 1 centimeter lange steel; na bestuiving buigen ze naar beneden. De vrouwelijke kegels groeien in groepjes van twee of drie; de steel is stevig en naar beneden gebogen. Rijpe kegels zijn eivormig, 4,3 tot 10 centimeter lang en hebben een diameter van 2,5 tot 4,2 centimeter op het breedste punt. De vrouwelijke kegels zijn recht of slechts licht gebogen. De kegelschubben vormen een glanzende, vrijwel vlakke, ruitvormige apofyse met een dwarsliggende kiel en een duidelijke umbo zonder stekel. Ze rijpen in het tweede jaar na de bestuiving. Vervolgens openen de vrouwelijke kegels zich in de loop van enkele jaren. Rijpe vrouwelijke kegels zijn bruin en verkleuren naarmate ze ouder worden vaak naar asgrijs tot donkergrijs. De kiemkracht van de zaden blijft gedurende 12 jaar of langer behouden. Na een bosbrand of het kappen van de boom openen de kegels zich snel, waardoor verjonging mogelijk wordt.

De zaden zijn licht- tot donkergrijs gevlekt, 5,8 millimeter lang en 1,5 tot 3,8 millimeter dik. Ze zijn voorzien van een vleugel met een lengte van 1,6 tot 3,2 centimeter. Het duizendkorrelgewicht varieert van 13 tot 22 gram, afhankelijk van de herkomst van het zaad. Het kiempercentage van ongeveer 90% wordt niet verhoogd door vuur; hoewel de soort geen echte pyrofyt is, koloniseert hij vaak gebieden die door brand zijn getroffen.

Zaailingen hebben 7 tot 8 kiemblaadjes, die elk ongeveer 2,5 cm lang zijn. In het eerste jaar bereiken ze een hoogte van 30 centimeter en vormen ze uitsluitend primaire naalden; deze zijn blauwgroen en ongeveer 2,2 centimeter lang.

De Aleppoden vormt een penwortel; op diepe, goed doorlatende bodems reiken de hoofdwortel en robuuste zijwortels tot wel 3 meter diep. Op ondiepe standplaatsen ontwikkelt de boom lange, sterke zijwortels die voor verankering zorgen. Veelvoorkomende ectomycorrhizapartners zijn onder meer Hebeloma crustuliniforme, Lactarius deliciosus, Lepista nuda, Russula sardonia, Suillus bovinus, Pisolithus tinctorius, Thelephora terrestris en Tricholoma albobrunneum. Deze mycorrhiza-samenwerkingen zorgen ervoor dat de soort kan overleven in de droge, voedselarme habitats langs de Middellandse Zeekust.

Verspreiding

Het oorspronkelijke verspreidingsgebied van de Aleppoden strekt zich uit van Marokko, Algerije, Tunesië en Spanje noordwaarts tot Frankrijk, Malta, Italië, Kroatië, Montenegro en Albanië, en oostwaarts tot Griekenland. De soort is in veel delen van de wereld geïntroduceerd, waaronder Portugal. Er is een afgelegen populatie (waarvan de soort voor het eerst werd beschreven) in Syrië, Libanon, zuidelijk Turkije, Jordanië, Israël en Palestina.

Toepassingen

Het harsrijke hout dient voor meubilair, schepen en huizen. De hars wordt afgetapt voor de bereiding van terpentijn en in Griekenland voor het harsen van retsina. De bast wordt gebruikt voor het looien van huiden.

De begroeiing helpt bij het tegengaan van bodemerosie. Ook vormt de boom goede schermbossen tegen (zee)wind en zeesproei.

Fotogalerij